Hebben schuttersgilden nog bestaansrecht?

Brabant telt op dit moment nog steeds meer dan tweehonderd schuttersgilden. Deze schuttersgilden zijn ontstaan als katholieke broederschappen die zich inzetten voor de gemeenschap en de armenzorg. Maar hebben deze gilden nog bestaansrecht nu de invloed van de kerk is afgenomen? Welke rol speelt het leerling-gezel-meester principe in een schuttersgilde? En hoe komen ze aan nieuwe leden?

– Geschreven door Pien School

Veel mensen kennen het gilde als een historische organisatie om beroepskwaliteit te waarborgen en leerlingen op te leiden tot meesters. Deze ambachtsgilden zijn verdwenen of opgegaan in vakbonden en bestaan daardoor helemaal niet meer. Schuttersgilden bestaan nog wel. Zij vormen een organisatie van broederschappen, ontstaan tijdens de middeleeuwen en sterk met de kerk verbonden. Deze gilden hebben niet dezelfde ontstaansgeschiedenis als de beroepsschutterijen die we kennen van zeventiende-eeuwse schilderijen zoals de Nachtwacht en zijn niet ontstaan vanuit Katholieke barmhartigheid maar als beroepsgroep.

Op een mooie herfstdag bezoek ik Ton de Brouwer (secretaris van de Noordbrabantse Federatie van Schuttersgilden, NBFS) thuis in het schilderachtige Nuenen. Ton heeft zich goed voorbereid en allerlei folders en informatie voor me klaarliggen. Zijn organisatievermogen en grondige aanpak komen later ook naar voren wanneer blijkt dat hij naast secretaris van de NBFS ook succesvol archivaris is van één van de meest omvangrijke privé archieven over het leven en de werken van Van Gogh. Vanuit zijn overvloedige archief publiceert Ton boeken over diens nalatenschap. Maatschappelijke betrokkenheid en gemeenschapszin zijn belangrijke drijfveren voor zijn werkzaamheden als Van Gogh-archivaris en secretaris van de schuttersfederatie.

Ton de Brouwer in zijn archief. Foto gemaakt door Pien School
Ton de Brouwer in zijn archief. Foto gemaakt door Pien School

Ton vertelt dat gemeenschapsgeest ook al eeuwenlang drijfveren zijn van de verschillende schuttersgilden in Brabant. Van oudsher hebben schuttersgilden een sterke band met de kerk. Dit is onder andere te zien aan de Bijbelse beschermheiligen die aan verschillende gilden zijn verbonden. Naar katholieke traditie zetten de schutters zich ook in om de minderbedeelden uit de samenleving te ondersteunen. Van de middeleeuwen tot de achttiende eeuw worden de schutters van een stad verenigd in het schuttersgilde dat naast het oplossen van calamiteiten, het ‘schutten’ van de stad, ook een ceremoniële functie had. Gedurende de achttiende eeuw worden de beschermende taken eerst door stedelijk en vervolgens door nationaal bestuur overgenomen en verandert de schutterij steeds meer in een gezelligheidsvereniging. Ze blijven zich echter wel inzetten voor de minderbedeelden in de gemeenschap.

Gedurende de achttiende eeuw worden de beschermende taken eerst door stedelijk en vervolgens door nationaal bestuur overgenomen en verandert de schutterij steeds meer in een gezelligheidsvereniging.
– Ton de Brouwer
Hedendaagse Schutterij in vol ornaat. Foto gemaakt door Ton de Brouwer
Hedendaagse Schutterij in vol ornaat. Foto gemaakt door Ton de Brouwer

Momenteel hebben de gilden vanzelfsprekend geen militaire taken meer. Hun voornaamste taken zijn ceremonieel en bedoeld om de traditie en de broederschap in leven te houden. De traditionele schuttersfeesten, waarbij verschillende gilden samenkomen om schietwedstijden te houden, te vendelen, te trommen en andere gilden te ontmoeten, bestaan nog steeds. Het historisch uniform, de vaandels en wapens vormen nog steeds een vast onderdeel van de verschillende schutterijen. Bij sommige gilden worden soms zelfs paarden met een standaardrijder ingezet om het historische karakter in ere te houden. Bij belangrijke gebeurtenissen zoals nationale feestdagen of Christelijke feesten treedt het gilde in vol ornaat en met roffelende trom aan. Omdat de gilden historisch diepgeworteld zijn in de Brabantse cultuur zijn ze sinds 2013 aangemerkt als Nederlands Immaterieel Cultureel Erfgoed.

Het koningschieten, de belangrijkste traditie van schuttersgilden in Noord-Brabant, werd dit jaar in Deurne gewonnen door een 22-jarige. Het jaar ervoor door een 20-jarige in het dorp Zeeland. Het lijkt dus goed te gaan met de aanwas van jeugd bij Brabantse schuttersgilden, maar wanneer ik Ton hiernaar vraag, uit hij ook zijn zorgen over het voortbestaan van de eeuwenoude tradities.

Jeugdige leden van de Schutterij. Foto gemaakt door Ton de Brouwer
Jeugdige leden van de Schutterij. Foto gemaakt door Ton de Brouwer

Mede door het teruglopen van de maatschappelijke invloed van de kerk, vermindert ook het aanzien van de schutterijen en hebben ze moeite om jeugdige leden te werven. Ton merkt op dat de werving nu vaak plaatsvindt binnen deelnemende families, maar dat dit niet voldoende is om de gilden toekomstbestendig te maken. Hij ziet dat er voor de jeugd nu zoveel mogelijkheden zijn en de gilden het moeten afleggen tegen de voetbalclub, de manege en de digitale media. Dus ondanks hun competitieve kwaliteiten tijdens het koningsschieten, vormt het beperkt aantal aanmeldingen van jeugd een gevaar voor de voortzetting van de eeuwenoude Brabantse schutterstraditie. Het archiveren en bewaren van deze traditie is bij Ton in uitstekende handen, maar wie neemt het stokje over als hij het niet meer kan doen?

Dit artikel kwam tot stand dankzij onze partner Erfgoed Brabant.

Geen reacties

Geef een reactie