Brabant Remembers: persoonlijke levensveranderende oorlogsverhalen

Inmiddels is het bijna tachtig jaar geleden dat in Nederland de Tweede Wereldoorlog begon. Generatiegenoten die de oorlog meemaakten en de mogelijkheid hadden ons erover te vertellen, zijn er bijna niet meer. Het onderwerp komt hierdoor steeds verder van jongeren af te staan en daarmee wordt de Tweede Wereldoorlog echt onderdeel van de geschiedenis. Wellicht zal het in de toekomst niet zo interessant meer zijn voor jongeren, omdat zij geen directe familieleden of kennissen kennen die een oorlogsverhaal te vertellen hebben. Hierdoor wordt het voor hen lastig om de impact van een oorlog te voelen en te begrijpen. Hoe kunnen we ervoor zorgen dat zij zich kunnen inleven in oorlogstijd?

– Geschreven door Lotte Adams – van Dongen

De bevrijding van de Brabantse plaatsen Baarle-Nassau, Breda, Oosterhout, Hoge en Lage Zwaluwe in 1945 hebben we onder andere te danken aan de Poolse divisies. In Brabant wordt hier op de middelbare school vaak aandacht aan besteed, maar tegelijkertijd krijgt het onderwerp niet altijd een gezicht. De campagne ‘Brabant Remembers’ van Stichting Crossroads Brabant ’40-’45 wil jongeren laten nadenken over de Tweede Wereldoorlog. Zij verzamelden daarom honderden persoonlijke verhalen over de Tweede Wereldoorlog en bundelden deze tot 75 verhalen. De verhalen hebben niet alleen als doel de lezer te informeren over de oorlog. De verhalen maken het de lezer ook mogelijk zich in te leven in de persoon door de emotionele impact van de oorlog duidelijk te maken.

Crossroads Brabant ’40-’45

De verhalen gaan vertaald worden naar 75 belevingen. Zo krijgen de verhalen werkelijk een gezicht en wordt de impact van de Tweede Wereldoorlog voelbaar. Daarnaast wordt er in de belevingen aandacht geschonken aan de dilemma’s waar personen tijdens de oorlog mee te maken kregen. De nadruk bij de dilemma’s ligt niet zo zeer op de vraag ‘Wat zou jij doen?’; de dilemma’s moeten juist aanzetten tot bewustzijn dat de dilemma’s van toen ook nu nog van kracht kunnen zijn.

Een gevecht voor vrijheid

De Poolse strijder Henryk Rećko vocht voor onze vrijheid in Nederland. Hij is één van de personen die is opgenomen in de canon van Crossroads. Henryk was pas veertien jaar toen de Duitsers op 1 september 1939 zijn land binnenvielen. De Russen vielen op dat moment ook Polen binnen. Met de boodschap om de Poolse bevolking te beschermen tegen het Derde Rijk, bezetten Russische soldaten de woonplaats van Henryk. Toen hij door de Russen werd opgeroepen om zich te melden, pakte zijn moeder zijn koffer in. Henryk was enig kind en zat op dat moment in de derde klas van het gymnasium. Hij vond het vooruitzicht van de reis erg spannend. Henryk en zijn moeder werden gerustgesteld door de Russische soldaten. Ze vertelden hen: “Uw zoon blijft in de buurt van de Poolse grens. Hij kan verder studeren en zal regelmatig contact met u onderhouden.” Later begreep Henryk waar zijn moeder zich zo druk over maakte. Hij wist op dat moment niet dat hij zijn ouders nooit meer zou terug zien. Dat zijn vader en moeder beiden over twee jaar dood zouden zijn.

“Uw zoon blijft in de buurt van de Poolse grens. Hij kan verder studeren en zal regelmatig contact met u onderhouden.” – Russische soldaten

Toen Henryk vanuit Moskou doorgestuurd werd naar Vladivostok aan de Stille Oceaan besloot hij vrij snel na aankomst samen met drie vrienden te vluchten. De reis die hen terug naar Polen moest brengen, legden ze te voet af. Maar door de kou waren ze genoodzaakt af te zakken naar Afghanistan en Iran. Daar ontmoette hij een groep Australische militairen die hem meenamen naar Bagdad, Damascus, Palestina, Egypte en per schip naar New York. Drie maanden later stak hij de oceaan over naar Engeland.

De route die Henryk aflegde
De route die Henryk aflegde

In Engeland waren duizenden ontheemde Poolse soldaten te vinden. Samen maakten zij zich klaar om hun land te bevrijden. Henryk sloot zich aan bij de beroemde 1e Poolse Pantserdivisie van generaal Maczek. Hij was toen pas 16 jaar oud. Achter het stuur van een Sherman tank nam hij in juni 1944 deel aan de landing in Normandië. Wat hij meemaakte was gruwelijk. Twee vrienden werden voor zijn ogen aan flarden geschoten. Tweemaal vloog zijn tank in brand.

“Je bent bang, maar je beseft ook dat je er niet komt door weg te rennen.” - Henryk Rećko

Via België kwam zijn divisie Baarle-Nassau binnen. Vanuit daar bevrijdde hij grote delen van Noord-Brabant. Omdat hij na Moerdijk niet verder kon naar Rotterdam, werd hij gestationeerd in het bevrijde Dongen. Daar nam hij zijn intrek bij slager Snels en zijn gezin en er ontstond een intense vriendschap tussen hen. Toch wilde Henryk terug naar Polen, naar zijn thuisland. Op weg door Noord-Duitsland beleefde hij het einde van de oorlog. Henryk en zijn kameraden hebben hun eigen land niet kunnen bevrijden. Henryk zal zijn thuis nooit meer terugzien; na de oorlog kon hij niet meer terug naar Polen. Dat werd na de oorlog direct ingelijfd door het communistische Sovjet-Unie. Henryk keerde daarom in 1950 terug naar Brabant, verkreeg de Nederlandse nationaliteit, trouwde en leidde ‘een rustig leven in een Amstelveense flat’. Henryk Rećko overleed in 1999 op 74-jarige leeftijd.

Henryk Recko samen met Cornel Snels op het dak van Slagerij Snels aan de Hoge Ham 3 in Dongen. Foto’s zijn in het bezit van Tomas Snels
Henryk Recko samen met Cornel Snels op het dak van Slagerij Snels aan de Hoge Ham 3 in Dongen. Foto’s zijn in het bezit van Tomas Snels

Een verhaal met een gezicht

Het verhaal van Henryk leert ons dat doorzettingsvermogen in het leven belangrijk is om je doelen te bereiken. Opgeven is geen optie. Een andere wijze les die uit het verhaal van Henryk te halen is, is dat het niet altijd mogelijk is om je doel direct te behalen, maar dat er soms wat omzwervingen voor nodig zijn. Het persoonlijke verhaal van Henryk spreekt jongeren aan, omdat hij 16 jaar was toen hij zich aansloot bij de 1e Poolse Pantserdivisie. Dit zorgt ervoor dat jongeren zich goed in hem kunnen verplaatsen.

De verhalen die Crossroads heeft geselecteerd voor de canon zijn divers en geselecteerd op thematiek, het multi-perspectief, de plaats waar het zich afspeelt (in Brabant) en het dilemma dat de persoon meemaakt. In samenwerking met makers, kunstenaars en beleidsmakers worden de persoonlijke verhalen vormgegeven in een kunstobject, (educatief) project of een andere culturele activiteit. De bedoeling is dat de verhalen echt beleefd en gevoeld kunnen worden door het publiek. In 2019 en 2020 is het mogelijk om de 75 verhalen op 75 plaatsen in Brabant te beleven.

Share on Facebook0Share on LinkedIn0Tweet about this on Twitter
Tags:
Geen reacties

Geef een reactie