Hutspot: Olivier Rieter trapt de themamaand af

Inmiddels is het november en worden de dagen langzaam korter. Buiten koelt het af, maar bij Mestmag.nl serveren we je deze maand met veel warmte het thema ‘Hutspot’. Net als het oerhollandse gerecht staat deze themamaand in het teken van traditie en smakelijke combinaties. Zo brengen we je in november een aantal artikelen over tradities en gebruiken in de culturele sector, maar ook schenken we aandacht aan een aantal prikkelende samenwerkingen tussen verschillende disciplines binnen het culturele veld. Olivier Rieter, cultuurhistoricus en hoofdredacteur van de culturele website www.barbarus.org trapt de themamaand af

– Geschreven door Olivier Rieter

‘Hutspot’ is een breed thema dat vanuit vele invalshoeken benaderd kan worden. Ik wil dat doen vanuit mijn expertise; in juni ben ik gepromoveerd op een proefschrift over nostalgie in Noord-Brabant.

Nostalgie is, kort door de bocht, het idealiseren van het verleden. Zo’n definitie versimpelt de werkelijkheid echter. Een van mijn conclusies is dat nostalgie zeer veel varianten kent. In zekere zin is het een allegaartje van gerelateerde concepten is: retro, weemoed, heimwee, vintage, jeugdsentiment. De onderzoeker die een simpele, eenduidige benadering van het begrip voor ogen staat, zou zich in sterke mate moeten inperken door slechts een enkele variant van het begrip te kiezen.

Daarmee zou de rijkdom van het verschijnsel geen recht gedaan worden. Nostalgie is complex, omdat het onder meer een reactie is op grote veranderingen in de moderne tijd: van het wegvallen van (virtuele) grenzen tot massaconsumptie en van jachtigheid en verwetenschappelijking tot migratievraagstukken. Omdat het hedendaagse leven complex is, is een reactie erop (nostalgie) ook complex.

De Ooitridders ('96)
De Ooitridders ('96)

Ik wil Brabantse nostalgie en cultuur hier koppelen aan het begrip ‘verledenheid’ (‘pastness’ in de angelsaksische wereld). Ik zal me toespitsen op  commerciële cultuur. Verledenheid is een omgang met het verleden waarbij fantasie een grotere rol speelt dan feiten. Fantasy is er het bekendste voorbeeld van: denk aan Game of thrones, een voorbeeld van niet-nostalgische verledenheid.

Verledenheid kan nostalgisch zijn als er sprake is van idealisering.

In de populaire beeldvorming wordt Noord-Brabant (net als Limburg en Vlaanderen) wel gekoppeld aan de term ‘bourgondisch.’ Daarvoor bestaan enige historische gronden, maar in het geval van Nederlands Brabant gaat het vooral om een geconstrueerde fictie. Men was ontevreden over het beeld van de provincie als arm, achtergesteld gebied en probeerde dit beeld (bewust of onbewust) te vervangen door een verhaal over een provincie waar men van oudsher het goede leven begrepen heeft. Noord-Brabant werd na de Tweede Wereldoorlog een rijke provincie en daarbij paste een nieuw verhaal. In evenementen als ‘Bourgondisch Den Bosch’ presenteert men zich als een gebied van overdaad en uitbundige gastronomie. Door cultuurhistorische koppeling met een roemrucht verleden (het oude hertogdom Bourgondië) toont men zich trots op de eigen cultuur uit het verleden, als basis voor het heden.

De historicus Arnoud-Jan Bijsterveld spreekt van culturele ‘ontvoogding’. In Noord-Brabant kreeg men na de Tweede Wereldoorlog nieuw vertrouwen in de eigen scheppingskracht. Dit blijkt bijvoorbeeld uit de hedendaagse Brabantse humorcultuur, maar ook in uitingen als het gildenvertoon en carnaval. Speciaal nostalgisch zijn/waren twee themaparken: Het Land van Ooit en de Efteling. Het failliete Land van Ooit toonde een creatief beeld van een kleurrijk ‘vroeger’. In het op basisschoolkinderen gerichte park werd gespeeld met het verleden. Het ging om pure fictie, om een geïdealiseerde kleurrijkheid die werd verbonden met ‘een’ verleden, niet met ‘het’ verleden.

Nog steeds succesvol is De Efteling. Dit park is meer voor alle leeftijden en appelleert aan nostalgische gevoelens. Ouders en grootouders die het park bezoeken met hun (klein)kinderen, herinneren zich vaak eerdere bezoeken en mijmeren over hun eigen kindertijd. In de Efteling wordt, net als in het Land van Ooit, niet ‘het’ verleden getoond, maar een vervormde interpretatie ervan, waarbij men het leed van vroeger heeft weggelaten en waar men vooral vrolijke verledenheid wil uitstralen, esthetiek en gezelligheid. De architectuur van Anton Pieck en zijn opvolgers behaagt met aandacht voor ornamenten en speelsheid, die vooral anders zijn dan de de moderne bouwkunst.

De Efteling toont niet het echte verleden, maar een vervormde interpretatie ervan
De Efteling toont niet het echte verleden, maar een vervormde interpretatie ervan

Nostalgie is niet alleen gebaseerd op herinneringen, maar vaak ook op fantasie. Het is meestal een koppeling van de twee, waarbij men het mooie van vroeger wil vieren, het onplezierige daarbij minimaliserend. Ook de Brabantse nostalgie en verledenheid zijn voorbeelden van het vieren van ‘vroeger’: ze tonen een prettig verleden, waarop men trots kan zijn.

Share on Facebook0Share on LinkedIn0Tweet about this on Twitter
Tags:
Geen reacties

Geef een reactie